گذشت دورانی که میتوانستید از چنگ قانون فرار کنید، حالا میتوانید اصل قانون را به نفع خودتان بنویسید!
تسخیر سیاستگذاری
نویسنده: سازمان همکاری اقتصادی و توسعه
مترجم: رضا امیدی
ناشر: نی، ۱۴۰۳
تعداد صفحات: ۱۲۰ صفحه
قیمت: ۱۲۰ هزار تومان
برای درک مفهوم تسخیر سیاستگذاری بهتر است از یک گام عقبتر شروع کنیم. سیاستگذاری عمومی همان فرایندی است که قواعد بازی را تعیین میکند و مزایا و منافع و هزینهها را درون یک اقتصاد توزیع میکند. به زبان ساده، یعنی اینکه چه کسی چه چیزی دریافت میکند و چه کسی چه بهایی میدهد. کیست که نخواهد در این فرایند پرمنفعت سهمی داشته باشد؟ هر سیاستگذاریْ ناگزیر برندگان و بازندگانی دارد و تلاش برای تاثیرگذاری بر سیاستها امری اجتنابناپذیر است. این کار اغلب از طریق رویههای قانونی و مشروع نظیر مذاکرهٔ عمومی، لابی کردن یا تأمین مالی احزاب سیاسی به رسمیت شناخته شده است. مشکل از جایی شروع میشود که افراد و گروههایی پا را از رویههای قانونی فراتر میگذارند و امر غیرقانونی را قانونی میکنند و با تأثیرگذاری ناروا بر سیاستها، انحرافی جدی در رسالت بنیادین سیاستگذاری یعنی تأمین منافع عمومی پدید میآورند. این همان جایی است که از تسخیر سیاستگذاری سخن میرود؛ موضوع کتابی که از سوی سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD)در سال 2017 منتشر شده و به تازگی رضا امیدی آن را به فارسی برگردانده است. کتاب با رویکردی نهادگرا و با پشتوانۀ شواهد تجربی، فرایندی را شرح میدهد که طی آن سیاستها به طور پایدار و مکرر از منافع عمومی فاصله گرفته و به سوی منافع گروههای ذینفع یا افراد خاص چرخش میکنند.
گزارش فوق از برخی جهات بهنگام است. مفهوم تسخیر دولت یا تسخیر سیاستگذاری که اولبار در توصیف الگوهای گذار اقتصادی و سیاسی در شوروی و کشورهای اروپای شرقی به ادبیات علوم سیاسی راه یافت، در یک دههٔ گذشته، به روایت دادههای تجربی و مطالعات موردی در کتاب، گسترش و کاربرد بیشتری یافته و دامنۀ آن حتی به دموکراسیهای امن کشیده شده است. حوزههای تسخیر نیز از لحظۀ تدوین قانون فراتر رفته و روند اجرای قوانین و اکوسیستم پاسخگویی و حسابرسی و حتی فضاهای گستردهتر جامعه مدنی و رسانهها را درنوردیده است. در دورانی که دموکراسیهای سراسر جهان با چالشهای فزایندهای از سوی قدرتهای اقتصادی متمرکز و مکانیسمهای پیچیدهٔ نفوذ روبهرو هستند، آنگونه که عنوان فصل اول کتاب هشدار میدهد «هیچ کشوری از تسخیر سیاستگذاری در امان نیست.»
سازمان همکاری اقتصادی و توسعه در کتاب به ریشههای این پدیده، نمودها و پیامدهایش پرداخته و تلاش میکند چارچوب جامعی برای پیشگیری و مقابله با تسخیر سیاستها ارائه دهد. تسخیر با بدتخصیصی منابع عمومی و فعالیتهای رانتجویانه، رشد پایدار را به خطر میاندازد و نابرابری اقتصادی و اجتماعی را تشدید میکند. مزایای حاصل از تسخیرْ نفوذ و تاثیرگذاری گروههای منفعتی را تقویت میکند و با تداوم چرخهٔ فساد مسیر اصلاحات را مسدود میسازد. اما تهدید جدیتر آنجاست که تاثیرگذاری ناروا بر سیاستها موجب فرسایش قرارداد اجتماعی به عنوان بنیان دموکراسی و فرسایش اعتبار و مشروعیت نظام سیاسی میشود. سطح هشدارآمیز بیاعتمادی به دولت، بیتفاوتی سیاسی و رادیکالیزه شدن مشهود در بسیاری از کشورها با این باور فراگیر ارتباط دارد که دولتها به طور انحصاری منافع گروههای خاص را تامین میکنند.
کتاب راهکارهایی برای پیشگیری و مواجهه با تسخیر پیشنهاد میکند. با این تاکید درست که تسخیر پدیدهای ذاتاً سیاسی است که نمیتوان آن را به سطح فنی و تکنوکراتیک فروکاست و راهکارهای مواجهه با تسخیرشدگی دولت و نظام سیاستگذاری تنها به عنوان بخشی از برنامه سیاسی فراگیرتر شانس موفقیت خواهند داشت.
کتاب در مجموع، درک جامعی از نحوۀ عملکرد مکانیسمهای تسخیر ارائه میدهد و با تمرکز بر سازوکارهای ظریفتر و اغلب قانونی که سیاستهای عمومی را تحریف میکنند، تسخیر سیاستگذاری را از سایر اشکال فساد متمایز میکند. با این حال، تاکید اصلی کتاب بر تجربیات کشورهای عضو سازمان همکاری اقتصادی و توسعه، کاربردش را در کشورهای در حال توسعه یا نظامهای سیاسی اقتدارگرا محدود میکند. |سمیه قدوسی
شرح عکس: کنترل انتخابات در جهت تحکیم قدرت و تضمین منافع، یکی از سازوکارهای بنیادین تسخیر است، کاری که شاید امروز ایلان ماسک تجسم اصلی آن در عرصهٔ سیاست جهان است.
دیدگاهها