چگونه نیاز به توسعهٔ صنعتی سریع در روسیهٔ عقبافتاده راه برای صعود قدرت مطلقه استالین باز کرد؟
تاریخ انقلاب روسیه؛ از لنین تا استالین (۱۹۱۷-۱۹۲۹)
نویسنده: ادوارد هلت کار
مترجم: شهلا طهماسبی
ناشر: جهان کتاب، ۱۴۰۳
تعداد صفحات: ۳۲۲ صفحه
قیمت: ۴۵۰ هزار تومان
ای. اچ کار هیچوقت کمونیست نبود، او در واقع کارمند وزارت خارجه بریتانیا و یکی از اعضای میز این وزارتخانه بود که مسئولیت رصد و بررسی روسیه را برعهده داشت. همین مأموریت او را به سفری طولانی و عمیق به روسیهٔ جدید رهنمون کرد. حاصل آن ۱۴ جلد کتاب درباره تاریخ انقلاب روسیه از ابتدا تا دوران تثبیت آن بود. در سال ۱۹۷۹ کار چکیدهٔ آن ۱۴ جلد را در کتابی مجزا آورد. از آن ۱۴ جلد، سه جلد نخستین را سالها پیش نجف دریابندری در پاسخ به بحرانی که چپ ایران در پی فروپاشی اتحاد شوروی دچارش شده بود، به نثری شیرین ترجمه کرد. حالا شهلا طهماسبی آن کتاب خلاصه را ترجمه کرده است.
ای. اچ کار، در این کتاب انقلاب روسیه را تا زمان تثبیت استالین روایت میکند. او روایتش را بر پایهٔ سه عامل تعیینکننده میچیند: مسئله مهم صنعتیشدن روسیه، نزاعهای داخلی کادر رهبری حزب بلشویک، و روابط خارجی شوروی. کار به عنوان نویسندهٔ بحران بیست ساله (۱۹۱۹-۱۹۳۹) اشراف و تبحر خوبی در فهم و بیان برخوردهای بینالمللی داشت. انقلاب اکتبر هم خصلتی بینالمللی داشت. لنین و تروتسکی با این ایدهٔ اصلی انقلاب را رهبری کردند که گسست در ضعیفترین حلقه در زنجیرهٔ کشورهای صنعتی، منجر به فروپاشی کل زنجیره خواهد شد اما شکست در لهستان، پشت کردن سربازان و کارگران آلمانی به انقلاب، و حمله و حمایت کشورهای غربی از ارتشهای سفید، سبب شد تا کادر رهبری حزب کمونیست به فکر سامان دادن سوسیالیسم در روسیه بیفتد. روسیه برای بقا در برابر امپریالیسم باید قوی میشد و این از نظر حزب تنها یک راه داشت: صنعتیشدن با هر سرعت ممکن. از اینجا به بعد مهمترین ماجرا در حزب کمونیست شروع شد: روسیهٔ دهقانی چگونه باید صنعتی شود؟ مشکل این بود که انباشت سرمایهای وجود نداشت تا براساس آن بتوان پروژه صنعتیشدن را پیش برد. اتفاق نظری دراینباره وجود نداشت که این انباشت چگونه باید حاصل شود. تروتسکی که تجربهٔ ارتش سرخ را داشت پیشنهاد اردوگاهیشدن کار را داد، اما حزب در زمان لنین به طرح نپ (طرح جدید اقتصادی – NEP) رسید که خلاصهاش این بود که با ایجاد بازار آزاد برای دهقانان و استفاده از مازاد بهدستآمده، کالاهای سرمایهای مورد نیاز برای صنعتیشدن وارد شود. آنچه از نظر ای.اچ. کار واضح بود این بود که بازار آزاد محصولات کشاورزی که تحتتاثیر کمبود دورهای غلّه و خِسّت دهقانان بود تکافوی نیازهای صنعتیشدن را نمیداد. در نهایت، استالین بعد از کنارگذاشتن تروتسکی (و اپوزیسیون چپ) از کادر رهبری، کار مبارزه با گولاکها (دهقانان ثروتمند) را شروع کرد و با اشتراکیکردن اجباری زمینهای کشاورزی و اردوگاهیکردن کار، عملاً توصیهٔ تروتسکی را اجرا و راه را برای صنعتیشدن سریع روسیه در قالب برنامهٔ پنجساله اول فراهم کرد. آغاز اقتصاد برنامهریزی در جهان همین بود؛ اتفاقی که به نظر ای. اچ کار با توجه به ناکامیهای سیاست بازار آزاد چندان هم دور از انتظار نبود.
تنها مسئلهٔ باقیمانده، میزان سرعت صنعتیشدن بود. بوخارین و کامنوف که منتقد سرعت صنعتیشدن به قیمت له شدن طبقه کارگر و دهقانان بودند به اتهام راستروی کنار گذاشته شدند و مسیر استالین برای چیرگی صاف شد. ای.اچ. کار در نهایت دقتْ دو روندِ اصلی روسیهٔ انقلابی را در روایتی درهمتنیده بررسی میکند: الزامات صنعتیشدن و برآمدن دیکتاتوری استالین که نتیجهٔ منطقی حزب آهنین بود. به همین خاطر است که در کنایهای شاهکار، او در نهایت انقلاب اکتبر را انقلابی از بالا میخواند؛ انقلابی که در پی صنعتیکردن سریع بود و برای این کار، حزب روشنفکرانِ مدنظر لنین به سرعت به حزب بوروکراتهای بلهقربانگوی مدنظر استالین بدل شد. | متین غفاریان
شرح عکس: نمونهای از تبلیغات دولتی برای برنامه پنجساله اول
دیدگاهها