یک مردمشناس در دو محله فقیرنشین تهران زندگی کرده تا روایتی دست اول از حیات حاشیهنشینان و معتادان به دست دهد
افیونزدگان: مردمنگاری در جنوب تهران
نویسنده: اصغر ایزدی جیران
ناشر: نی، ۱۴۰۴
تعداد صفحات: ۱۸۲ صفحه
قیمت: ۲۴۳ هزار تومان
کتاب افیونزدگان: مردمنگاری در جنوب تهران اثری پژوهشی و روایی است که با رویکرد مردمنگارانه به بررسی زندگی حاشیهنشینان و افراد درگیر اعتیاد در دو محله جنوب شهر تهران، یعنی «لب خط» و «دروازه غار»، میپردازد. این کتاب که بخشی از مجموعهٔ پژوهشهای اجتماعی دربارهٔ ایران در نشر نی است، با استفاده از روش مشاهدهٔ مشارکتی، روایتی اصیل و صریح از زندگی آنها ارائه میدهد.
عنوان کتاب معنایی دوگانه دارد؛ «افیون» در اینجا فقط مواد مخدر نیست، بلکه استعارهای است از سازوکارهایی که رنج را عادی میکنند و نابرابری را طبیعی جلوه میدهند. نویسنده نشان میدهد چگونه اعتیاد، هم محصول شرایط نابرابر اجتماعی است و هم به ابزاری برای بیحسی جمعی بدل میشود؛ بیحسیای که اجازه میدهد حاشیهنشینی و فقر بازتولید شود. کتاب شرح تجربههای زیسته پستونشینانی است که به دلیل ساختار نابرابر به اتاقهایی در خانههای قدیمی در بافت فرسودهٔ شهری کوچ کردهاند. وصف بدنهایی که تحت سلطه و استثمار، طرد شده و ناگزیر از بیخانمانی شدهاند.
ایزدی جیران تلاش میکند در این کتاب با استفاده از ارتباط مستقیم با میدان و تکیه بر رویکرد همدلانهٔ مردمنگاری، اعتیاد را نه به عنوان یک مشکل فردی یا بیماری شخصی، بلکه به مثابه پدیدهای ریشهدار در ساختارهای اجتماعی، گفتمانهای قدرت و تحولات تاریخی تحلیل کند. به همین دلیل است که او مفهوم «افیون» را فراتر از معنای کلاسیک مارکسیستی (دین به مثابه افیون تودهها) بسط میدهد و آن را به سازوکارهای فکری، فرهنگی و سیاسی تعمیم میدهد که رنج را طبیعی جلوه داده، مسئولیت را به تعویق میاندازد و انسانها را از مواجههٔ فعال با واقعیت بازمیدارد. به اعتقاد نویسنده، اعتیاد نتیجهای از فقر، نابرابری، طرد اجتماعی و سیاستهای ناکارآمد شهری است که سیاستهای حکومتی نقش به سزایی در این امر دارند.
کتاب به دو بخش اصلی تقسیم میشود؛ بخش اول به محله لب خط اختصاص دارد؛ محلهای که مهاجران بلوچ و غربت (جمعیتهای قومی حاشیهای) در چرخهٔ فقر، بیکاری و اعتیاد گرفتارند و بخش دوم به دروازه غار میپردازد؛ پناهگاه کارتنخوابها و معتادان بیخانمان، جایی که قوانین غیررسمی بر قوانین رسمی غلبه کرده است. برای روایت این دو بخش، نویسنده ناظر بیرونی نبوده و با تأکید بر مشاهدهٔ مشارکتآمیز و زندگیکردن در میان ساکنان و رفاقت با آنها، شروع به توصیف و تحلیل صحنههایی واقعی از زندگی روزمره این گروهها کرده است. پاتوقهای شبانه، روابط خانوادگی، خشونتهای ناشی از اعتیاد، لحظات همدلی و مهربانی و... از جمله این تجربهٔ زیسته و ارتباط مستقیم با چالشهای ساکنان محلههای دروازه غار و لب خط است که با دوری از قضاوت، افراد را در برهمکنشی از عاملیت فردی و ساختارها قرار میدهد.
از منظر نظری، کتاب افیونزدگان از جامعهشناسی بدن، نظریه گفتمان و انسانشناسی پزشکی بهره میبرد. این کتاب نشان میدهد چگونه بدن معتاد به عرصهای برای اعمال کنترل سیاسی، اخلاقی و پزشکی تبدیل شده و گفتمانهای مختلف، از مذهبی و اخلاقی تا پزشکی و درمانی، در تعریف و مدیریت اعتیاد با یکدیگر رقابت میکنند. به همین دلیل نویسنده به نقد سیاستها و رویکردهای امنیتی و تنبیهی در برخورد با اعتیاد در ایران میپردازد و استدلال میکند که این سیاستها نه تنها مسئله را حل نکرده، بلکه به حاشیهرانی بیشتر افراد دامن زده است و شکاف بین سیاست رسمی و واقعیت اجتماعی را برجسته میکند.
کتاب افیونزدگان افشاگر سازوکارهایی است که به زیستن در ناعدالتی میانجامد و هدف آن ایجاد همدلی، شکستن کلیشهها و دعوت به بازنگری در عدالت اجتماعی است. این کتاب سعی دارد بیش از آنکه پاسخهای آماده ارائه دهد، پرسشهای بنیادین دربارهٔ طرد اجتماعی، نابرابری ساختاری و... طرح کند و خواننده را از تحلیلهای سطحی و مقصرجوییهای رایج، بهسوی فهم عمیقتری از چرایی تداوم بحرانهای اجتماعی و طبیعی بودن نابرابری فراتر ببرد. کتاب افیونزدگان اصغر ایزدی جیران، یک سند اجتماعی است که تلاش میکند فراخوانی برای بازنگری در سیاستهای اجتماعی و ایجاد همدلی با لایههای پنهان و به حاشیه رانده شدهٔ جامعه باشد. | زهرا جعفری
شرح عکس: زن معتاد در محلهٔ دروازه غار | عکس: میلاد علایی برای خبرگزاری فارس
دیدگاهها