کتاب روزآروز | شماره ۸

پس از یک سال دشوار برای همهٔ ما، شمارهٔ هشتم کتاب روزآروز منتشر شد. در داستان جلد این شماره از بناپارتیسم گفته‌ایم. آیا بناپارتیسم مفهومی کارآمد برای اندیشیدن به وضع امروز ماست؟ آیا طبقهٔ متوسط ایرانی، اعم از پوزیسیون و اپوزیسیون، اقتدارگرا شده است؟ متین غفاریان با ارجاع به رسالهٔ هجدهم برومر لوئی بناپارت، ادعا می‌کند که بناپارتیسم نه استثنا که قاعدهٔ سیاست در ایران است. اما او می‌گوید با زوال اقتدار نهادی دولت، در هیچ مقطعی از تاریخ ایران خواست مشتاقانهٔ یک بناپارت به ‌اندازهٔ امروز نبوده است. طبقات محذوف جامعه هم به جای علت‌یابی بیچارگی و فلاکت خود در منطق اقتصادی و سیاسی امروزی، درصدد یافتن ناجی‌ای با همین منطقند، یعنی به جای مطالبهٔ دموکراسی در عرصهٔ سیاسی و سوسیالیسم در عرصهٔ اقتصادی، در پی بناپارتی‌اند که اقتدارگرایی و بنیادگرایی بازار را کماکان ادامه دهد، گیریم به شیوه‌ای باب‌تر برای طبع آن‌ها.

در روایت کتاب‌ها، روایتی داریم دربارهٔ کتابی از افشین مرعشی که به بخش کم‌تر دیده‌شده‌ای از تاریخ ایران مدرن پرداخته است: جامعهٔ پارسیان هند و نقش آنان در شکل‌گیری ایران مدرن. ارباب کیخسرو شاهرخ، ابراهیم پورداوود و دینشاه جی. ایرانی من‌جمله این پارسیان زرتشتی هستند که نه فقط درکی مدرن‌تر از دیانت زرتشتی دادند، بلکه به عنوان اقلیتی در جامعهٔ ایران می‌خواستند آموزه‌ای لیبرال و کثرت‌گرا از دولت‌ملت مدرن ایران را نیز ترویج کنند. اما آیا ناسیونالیسم ایرانی توان هضم این سویه‌های لیبرال را داشت؟ در روایت دیگر، مریم رضایی از کتاب اتوبیوگرافی زنان در ایران معاصر نوشته، مجموعهٔ چهار جستار دربارهٔ ژانر ادبی یا شاید شکل فرهنگی اتوبیوگرافی در ایران به گردآوری افسانه نجم‌آبادی. جستارها از فیگور آرمانی زن لال را تا نخستین زن که صدای خود را در این ژانر بلند کرد، در برمی‌گیرند: تاج‌السلطنه، دختر ناصرالدین‌شاه. از صدای اتوبیوگرافیک فروغ در متن شعرهایش سخن به میان آمده، اما این پرسش هم مطرح است که آیا می‌توان شعر مدرن فروغ را به رغم تمام افشاگری‌هایش اتوبیوگرافیک دانست؟ در آخرین روایت به تألیفی دربارهٔ مسالهٔ مهم امروز جهان پرداخته‌ایم: هوش مصنوعی. پرسش این است که آیا پیکرهٔ دانش بستر پیدایش هوش مصنوعی است یا کار و روابط اجتماعی؟ آیا زندگی در زمانهٔ هوش مصنوعی نیازمند سیاستی جدید است؟ به نظر نویسنده، فناوری‌های نوینی که همسو با منافع جامعه باشد، تنها با دگرگونی‌های سیاسی بنا می‌شود.

منصوره خائفی در بخش نقد کتاب دربارهٔ کتاب پذیرش شکست مارال لطیفی نوشته است، کتابی مهم و جالب‌توجه دربارهٔ فقیر و بی‌قدرت شدن طبقهٔ متوسط در نمونهٔ تهران. لطیفی اجرای سیاست‌های اقتصادی بازارمحور و کنار کشیدن دولت از ایفای نقش رفاهی را علت این پدیده می‌داند و به بررسی روند کالایی‌سازی مسکن، دانش و ارزش‌زدایی از نیروی کار می‌پردازد. اما یافتهٔ جالب‌توجه این کتاب، امیدی است که این شکست‌خوردگان به معجزه و بهبود اوضاع در آینده دارند. در ادامهٔ بحث اصلی این شماره که حول مضمون طبقهٔ متوسط است، نقدی بر کتاب ظهور جامعهٔ حرفه‌ای هم داریم، کتابی کمابیش کلاسیک دربارهٔ تکوین طبقهٔ متوسط در بریتانیا. همچنین نگاهی داشتیم به کتاب علی میرسپاسی دربارهٔ تقی ارانی که گویا تصویری از ارانی می‌دهد که آن‌قدرها هم با اسناد تاریخی مطابقت ندارد، بلکه فقط راه‌حل نویسنده است برای مطرح کردن دغدغه‌هایی در باب وضعیت فعلی جامعه. میرسپاسی دست به تفسیر مقاله‌های ارانی می‌زند، اما نمی‌بیند که او فردی عمل‌گرا بود که شاید مهم‌ترین دستاوردش کار تشکیلاتی بود، چرا که دغدغهٔ البته ارجمند علی میرسپاسی چیز دیگری است. همچنین، به بهانهٔ انتشار ترجمه‌ای جدید از رمان مشهور فرانکنشتاین، نگاهی به داستان خلق این شمایل ماندگار ادبیات وحشت و خوانش‌های گوناگون از آن داشته‌ایم. هیولای داستان مری شلی کیست؟ زنی تحت ستم؟ کودکی بی‌والد؟ فقرای فرودست یا مردمی انقلابی؟ از مرگ ماریو بارگاس یوسا هم دیگر چندی گذشته است، اما مهدی صابری از وجدانی آگاه نوشته است که مثل قهرمان یکی از کتاب‌هایش، با گذر عمر از آرمان‌هایش دست کشید و تبدیل به انسانی «متفرقه» شد. بالاخره نقدی داریم بر کتاب غرائب عوائد ملل ترجمهٔ میرزا حبیب اصفهانی. کتابی ارزشمند به جهت زبانی و تاریخی که البته طوری چاپ و منتشر شده که گویی اثری مهم در عرصهٔ دانش تاریخی است.

در بخش فصلی از یک کتاب، فصلی از کتاب هنوز منتشر نشدهٔ تورج اتابکی با نام رنج نفت به ترجمهٔ علی معظمی را منتشر کرده‌ایم. در این بخش به زندگی کارگران صنعت نفت از آغاز جنگ جهانی دوم تا آغاز اعتصابات کارگری در ۱۳۲۵ پرداخته شده است. اتابکی از شرایط اسف‌بار زندگی کارگران ایرانی در این دوره می‌گوید و این‌که چگونه پس از خلع رضاشاه و پایان سرکوب تشکل‌یابی کارگری، فعالان اتحادیه‌های کارگری دوباره دست به کار شدند و با سازماندهی اعتصابات و مبارزه، این شرایط را برای کارگران ایرانی تغییر دادند. ویترین کتاب‌های خارجی‌مان هم به چهار کتاب خارجی جدید پرداخته که به نظر ما قابل توجه بوده‌اند، از داستان انقلابیون مارکسیستی که جایشان را در جهان به افراطیون اسلام‌گرا دادند و روایتی بر سیاق تئوری توطئه، از مارکسیستی که معتقد است مکتب انتقادی دست‌پروردهٔ سازمان سیا بوده و البته، توصیه‌هایی از پژوهشگری با کتابی پرفروش دربارهٔ فروپاشی جوامع؛ هرچند که شاید توصیه‌اش چندان هم کارآمد هم نباشد. دست آخر، به روال هر شماره مروری بر کتاب‌های تازهٔ نشر ایران هم داریم که به چشم ما جالب آمده‌اند.

در شمارهٔ هشتم نشریهٔ «کتاب روزآروز» می‌خوانید:

● داستان جلد

• به انتظار بناپارت: چرا طبقهٔ متوسط شیفتهٔ اقتدارگرایی شد؟ | متین غفاریان

● فصلی از کتاب

• آبادان پیش از ملی شدن نفت: زندگی کارگران صنعت نفت در دههٔ ۱۳۱۰ و ۱۳۲۰ چگونه بود؟ فصلی از کتاب در دست انتشار رنج نفت نوشتهٔ تورج اتابکی| علی معظمی

● روایت کتاب

• در خیال دیار اجدادی افشین مرعشی در کتاب تبعید و ملت توضیح می‌دهد جامعهٔ پارسیان هند چه نقشی در شکل‌گیری ایران مدرن داشته‌اند. (روایت کتاب تبعید و ملت/ ملت در غربت نوشتهٔ افشین مرعشی) | بیژن مولائی

• عیان کردن خویش به دست زن پرده‌نشین چرا اتوبیوگرافی ژانری مهجور در میان نویسندگان ایرانی و به ویژه زنان است؟ (روایت کتاب اتوبیوگرافی زنان در ایران معاصر با گردآوری افسانه نجم‌آبادی) | مریم رضائی

• رام کردن ماشین مقلد استاد ایتالیایی فلسفهٔ علم استدلال می‌کند که هوش مصنوعی نه پدیده‌ای نوظهور، بلکه تبلور تاریخی دانش جمعی ما در بستر روابط کار است و سامان یافتن آن، تنها در گرو دگرگونی مناسبات سیاسی کار است. (روایت کتاب چشم خدایگان: تاریخ اجتماعی هوش مصنوعی نوشتهٔ ماتیو پاسکویینلی) | علیرضا کدیور

● نقد کتاب

• بحران طبقهٔ متوسط: چرا شکست خوردیم اما منتظر معجزه هستیم؟ نقد کتاب پذیرش شکست: افت اقشار میانی جامعه؛ نمونهٔ تهران نوشتهٔ مارال لطیفی| منصوره خائفی

• ظهور و سقوط طبقهٔ متخصصان: چگونه طبقهٔ متوسط انگلستان را نجات داد؟ نقد کتاب ظهور جامعهٔ حرفه‌ای: انگلستان دههٔ ۱۸۸۰ نوشتهٔ هارولد پرکین | دیوید کوتس

• ارانی ما و ارانی آن‌ها نقد کتاب کشف ایران: تقی ارانی و جهان‌وطن‌گرایی رادیکال او نوشتهٔ علی میرسپاسی| روزبه کریمی

• آتش فرونشسته نگاهی به زندگی واقعی ماریو بارگاس یوسا | مهدی صابری

• شناخت جهان از نگاه اروپایی نقد کتاب غرائب عوائد ملل نوشتهٔ ژرژ برنارد دپینگ | محمدمهدی هاتف

• انتقام بندگان هولناک خواهد بود به بهانهٔ انتشار کتاب فرانکنشتاین یا پرومتئوس جدید نوشتهٔ مری شلی| سحر کریمی

● معرفی کتاب‌های خارجی

• انقلابیون: داستان افراطی‌هایی که دههٔ ۱۹۷۰ را ربودند (جیسون برک)

• چه کسی خرج نی‌نوازان مارکسیسم غربی را داد؟ (گابریل راکهیل)

• سرمایه‌داری استخراجی: کالاها و رفیق‌بازی چگونه چرخ اقتصاد معاصر را می‌چرخانند؟ (لاله خلیلی)

• نفرین جالوت: تاریخ و آیندهٔ فروپاشی جوامع (لوک کمپ)

● مرورهای کوتاه

• بر لبهٔ تنهایی: روایت کلان راهبرد امنیت ملی ایران (ولی نصر)

• ملی‌سازی ایران: فرهنگ، قدرت و دولت؛ ۱۲۵۰- ۱۳۲۰ یا ساخت هویت ملی ایران: فرهنگ، قدرت و حکومت؛ ۱۲۵۰-۱۳۲۰ (افشین مرعشی)

• افیون‌زدگان: مردم‌نگاری در جنوب تهران (اصغر ایزدی جیران)

• قشربندی اجتماعی در بلوچستان: از دورهٔ قاجاریه تا پس از انقلاب ۱۳۵۷ (داریوش مبارکی)

• مهندسان انقلابی: یادگیری، سیاست و کنشگری در دانشگاه صنعتی آریامهر (سپهر وکیل، مهدی گنجوی و مینا خانلرزاده)

• زایش شهروندان: زنان و سیاست‌های مادری در ایران (فیروزه کاشانی ثابت)

• اصلاحات ارضی و تغییرات اجتماعی در ایران (افسانه‌ نجم‌‌آبادی)

• کتاب الشتر: بازخوانی تجربهٔ طرح سلسله (بهرنگ صدیقی و رضا حائری)

• طبقهٔ متوسط خودکامه (برین روزنفلد)

• فمینیسم برای همه: سیاستی پرشور (بل هوکس)

• از توسعه تا مردم‌سالاری (دن اسلیتر و جوزف وونگ)

• اپوزیسیون در تبعید: ناگفته‌هایی از تاریخ کنگرهٔ ملی آفریقا؛ ۱۹۶۰-۱۹۹۰ (استیون الیس)

• پیش‌درآمد انقلاب: بلشویک‌های پتروگراد و قیام ژوئیهٔ ۱۹۱۷ (الکساندر رابینوویچ)

• حکمرانی آب زیرزمینی: تحولات و پیشرفت‌ها (کارن ویلهوس و همکاران)

• ملت دوپامین: یافتن تعادل در عصر لذت‌جویی (آنا لمبکه)

• کوالیتی‌لند (مارک اووه‌کلینگ)