کتاب روزآروز | شماره ٩

خوشحالیم که شمارهٔ نهم کتاب روزآروز این‌بار کمابیش به موقع منتشر می‌شود. در شمارهٔ پاییزی‌مان از هراس جنگِ دوباره و تحریم‌ها و اوضاع اقتصادی امروزمان به ادبیات بیشتر پناه برده‌ایم، خصوصاً که ماه‌های گذشته ماه‌های بدی برای ادبیات فارسی بود و شهرنوش پارسی و مرجان ساتراپی را از دست دادیم. در داستان جلد به زندگی و جهان داستانی شهرنوش پارسی‌پور پرداخته‌ایم تا ببینیم چطور زنی که آن‌قدر بی‌باکانه از خطوط قرمز جامعهٔ سنتی می‌گذشت و می‌خواست سوژهٔ سخنگوی تاریخ باشد، در گرداب هولناک زندگی‌اش همان طریقی را در پیش گرفت که مادربزرگش پیش از او پیموده بود؛ مسیری که البته تخیلی بی‌بدیل پیش‌روی داستان‌نویسی‌اش هم گذاشت. سحر کریمی با ارجاع به متونی از خود پارسی‌پور در داستان‌ها، مقالات، خاطرات و مصاحبه‌هایش می‌کوشد تا دریچه‌ای به سوی جهان فکری زنی بگشاید که همیشه در پی زنانه اندیشیدن بود.

در بخش جدید روایت مؤلف مقاله‌ای از نغمه سهرابی دربارهٔ پرسپولیس مرجان ساتراپی خواهیم خواند، متنی از معلمی که احساساتی متضاد به پرسپولیس دارد و اگرچه روایت زندگی مرجی جوان در ایران را داستان زندگی خود هم می‌داند، اما احساس می‌کند به آن تجربه خیانت هم شده است. در همین بخش از میشل فوکو هم گفته‌ایم: در صدسالگی یکی از مهم‌ترین فیلسوفان زمانه‌مان، ترجیح دادیم به جای ستایش، به نقدها بپردازیم و از خطاهایی بگوییم که از بطن اندیشهٔ خود او می‌آیند. هولدن کالفیلد، نوجوان ابدی نسل ما هم امسال ۷۵ساله شد، به همین مناسب مطلبی دربارهٔ ناطور دشت و نویسنده‌اش داریم، نویسنده‌ای که شاید شاهکار واقعی‌اش ننوشتن و پنهان شدن بود، طوری که وقتی حرف می‌زد، همه سراپا گوش می‌شدند. از اینگه بورگ باخمنِ شاعر و نویسنده هم گفته‌ایم که کتابش مالینا به تازگی به فارسی ترجمه شده است و خودش نخستین آیکون پاپ ادبیات اتریش بود، از زندگی‌اش و البته روابط پرسروصدایش. نویسنده‌ای که گویا مرگ تراژیکش را هم خود نوشته بود. دست آخر به ویلکی کالینز پرداخته‌ایم، نویسندهٔ عصر ویکتوریا که او را پدر رمان جنایی بریتانیا می‌دانند و راهنمایی داده‌ایم برای کسانی که به تازگی با آثار این نویسنده آشنا شده‌اند.

در روایت‌ کتاب‌، به عادت مألوف از تاریخ نگذشته‌ایم و روایتی داریم از کتاب کرمان و امپراتوری قاجار، کتابی که به خاندان‌های مهم کرمانی در زمانه‌ای می‌پردازد که نام‌های بسیاری از این خطه برخاستند، کسانی همچون شیخ احمد روحی و میرزا آقاخان کرمانی و میرزا رضا کرمانی. در اواخر دورهٔ قاجار در کرمان چه خبر بوده است؟ به میدان دی‌مایو در بوئنوس‌آیرس رفته‌ایم و داستانی از مادران این میدان را روایت کرده‌ایم: داستان زنانی که فرزندانشان را در دوران دیکتاتوری نظامی آرژانتین از دست دادند و تصمیم گرفتند نگذارند فرزندانشان از حافظهٔ مردم آرژانتین هم پاک شوند. به‌هرحال نمی‌شد جنگ و وضعیت امروزمان را بالکل نادیده بگیریم. از همین‌رو سیما پروانه‌گهر دو کتاب بر لبهٔ تنهایی نوشتهٔ ولی‌رضا نصر و نه فتح، نه شکست نوشتهٔ آرین طباطبایی را کنار هم گذاشته و روایتی از دکترین امنیت ملی جمهوری اسلامی داده است. حکومتی که حافظهٔ امنیتی‌اش منحصر به امروز نیست و ریشه در دو قرن بی‌اعتمادی به غرب دارد. دو روایت از این دو نویسندهٔ ساکن آمریکا می‌تواند باب جدیدی در تحلیل رفتار استراتژیک جمهوری اسلامی باز کند.

در نقد کتاب‌ به علم و دلایل اعتماد به آن پرداخته‌ایم. عرفان خسروی از کتاب چرا به علم اعتماد کنیم؟ گفته است، کتابی که می‌پرسد چرا جامعهٔ مدرن دچار بی‌اعتمادی به علم شده است و سراغ دم‌دستی‌ترین روایت‌های جایگزین می‌رود؟ هدف کتاب در نهایت دفاع از مرجعیت و اعتبار علم است و علم را دستاوردی اجتماعی توصیف می‌کند، نه چنان که در فیلم و سینما می‌بینیم، ثمرهٔ تلاش نابغه‌هایی منزوی. متین غفاریان در این بخش سوالی کلی‌تر دربارهٔ دستاوردهای مشهورترین و پرارجاع‌ترین مورخ تاریخ معاصر ایران پرسیده است. چرا محافظه‌کاران و نئولیبرال‌ها یرواند آبراهامیان را دوست ندارند؟ چرا کسانی مثل سیدجواد طباطبایی و موسی غنی‌نژاد این‌قدر دربارهٔ کتاب‌های او حرف می‌زنند و کسی مثل غنی‌نژاد می‌تواند بگوید که کتاب‌های استاد کالج باروک آمریکا به درد سطل آشغال می‌خورد؟ انگار واقعاً اینفلوئنسرهای راست‌گرای زمانهٔ ما عصبانی‌اند که کسی تاریخ را از پایین و از دریچهٔ مبارزات مردمی ببیند.

فصلی از کتاب این شماره مقاله‌ایست از علی انصاری استاد تاریخ مدرن دانشگاه سنت‌اندروز اسکاتلند دربارهٔ سیدحسن تقی‌زاده، کسی که به دلیل دعوت بی‌قید‌وشرطش به «فرنگی شدن» و پذیرش تمام‌وکمال تمدن اروپایی سال‌ها از سوی نسل‌های بعدی مورد انتقاد بود و او را نمونهٔ بارز فردی «غرب‌زده» می‌دانستند. علی انصاری در این متن به بازخوانی موضع تقی‌زاده در زمینهٔ تاریخی و فکری‌اش می‌پردازد و می‌گوید او به هیچ‌وجه در به‌کارگیری این روایت تنها نبوده است. در حقیقت روشنفکران آن روزگار رکودزده و بی‌رمق و نومید، برخلاف منتقدان بعدی، عمدتاً از او استقبال کردند و همین موضوع نشان از حس ناامیدی عمیقی دارد که در میان اهل فکر آن زمان رایج بود. بی‌گمان ما نیز امروز این حس‌وحال را در استقبال شماری دیگر از اهل فکر از ایده‌های عجیب‌وغریبی درک می‌کنیم که شاید ده سال پیش در مخیلهٔ کسی نمی‌گنجید.

ویترین کتاب‌های خارجی‌مان هم به چهار کتاب خارجی جدید پرداخته که به نظر ما قابل‌توجه بوده‌اند، از کتاب جدید دارون عجم اوغلو که ترجمه‌های متعددش در راه است و از بحران لیبرالیسم گفته تا کتاب تاریخ‌نگار بلژیکی، آنتون یگر، با نام هایپرپولتیکس که آن هم سروصدای زیادی در محافل چپ این روزها به‌پا کرده و می‌پرسد چرا در عصری که همه‌چیز سیاسی شده، هیچ اعتراض سیاسی به نتیجه نمی‌رسد؟ به سیلیکون‌ولی هم سرزده‌ایم که گیل دوران معتقد است سیاسی‌شدنش این روزها نشان از لابی‌گری‌های معمول شرکت‌‌ها ندارد و خبر از پروژه‌ای منسجم می‌دهد تا اشکال جدیدی از حاکمیت را جایگزین پاسخگویی دموکراتیک کند. اما بالاخره به مارکس بازگشته‌ایم و کتاب جدید دیوید هاروی دربارهٔ او را معرفی کرده‌ایم، کتابی که از داستان سرمایه می‌گوید و همهٔ آن‌چه همه باید دربارهٔ نحوهٔ کار سرمایه بدانند. دست آخر، به روال هر شماره مروری بر کتاب‌های تازهٔ نشر ایران هم داریم که به چشم ما جالب آمده‌اند و البته این شماره کتاب‌های پرفروش تابستان در ایران و کتاب‌های دیگری را معرفی کرده‌ایم که جهان انگلیسی‌زبان چشم‌انتظار انتشارشان است.

در شمارهٔ نهم نشریهٔ «کتاب روزآروز» می‌خوانید:

● داستان جلد

• شهرنوش پارسی‌پور؛ زنی که در پوست خود نمی‌گنجید | سحر کریمی

● فصلی از کتاب

• تقی‌زاده در جنگ با سایهٔ خود؛ سیدحسن تقی‌زاده در سنت عمل‌گرایی ویگی جای داشت، سنتی که از روشنگری خاص بریتانیا الهام می‌گرفت و سنتی سیاسی را دنبال می کرد که در آثار سیدجمال‌الدین و ملکم‌خان ریشه داشت| علی انصاری، به ترجمهٔ حمیدرضا یوسفی

● روایت کتاب

• شبح تاریخ بر فراز شطرنج امنیت ملی: دو کتاب به قلم آرین طباطبایی –دختر سید جواد طباطبایی– و ولی‌رضا نصر –فرزند حسین نصر، فیلسوف اسلامی– چه چیزی دربارهٔ استراتژی امنیتی ایران بعد از انقلاب ۵۷ به ما می‌گویند؟ (روایت کتاب بر لبهٔ تنهایی: روایت کلان راهبرد امنیت ملی نوشتهٔ ولی نصر و نه فتح، نه شکست: استراتژی امنیت ملی ایران نوشتهٔ آرین طباطبایی) | سیما پروانه‌گهر

• بازی‌های خاندانی در دل کویر: در قرن نوزدهم چند خانوادهٔ بزرگ در کرمان در رقابت با هم، راه این منطقه را برای ورود به عصر جدید هموار کردند (روایت کتاب کرمان و امپراتوری قاجار: ابعاد محلی مدرنیته در ایران؛ ۱۷۹۴-۱۹۱۴م. نوشتهٔ جیمز م. گوستافسون) | محسن آزموده

• انقلاب به روایت مادران: روایت دو مادر از صدها مادر میدان دی‌مایو یا چگونه زنانی خانه‌دار به بزرگ‌ترین انقلابیون قرن تبدیل شدند (روایت کتاب مادران انقلابی: مادران دادخواه میدان مایونوشتهٔ مارگریت گوزمان بووار) | سجاد صداقت

● روایت مؤلف

• مرجان، معصومه، منیر و دیگران: در غرب پرسپولیس مرجان ساتراپی به متنی تعیین‌کننده دربارهٔ ایران تبدیل شد، چون تجربهٔ جزئی و ذهنی یک زن را به حقیقتی هنری و قدرتمند تبدیل کرد، اما آیا برای فهم ایران همین کافی است؟ (درگذشتگان: مرجان ساتراپی)| نغمه سهرابی

• حرف زدن، کاری جنون‌آمیز است: اینگه بورگ باخمن، شاعر و رمان‌نویس اتریشی همیشه فاشیسم را نه یک استثنا، بلکه بخشی ذاتی از زندگی روزمره می‌دانست؛ تهدیدی که نمی‌توان آن را با خیال آسوده به شرایط یا دوره‌ای خاص محدود کرد (تذکره: اینگه بورگ باخمن) | اما کارمن

• هولدن کالفیلد ۷۵ساله شده است: ناطور دشت منتقدان خودش را دارد، اما به لطف قهرمان خردمند و در عین‌حال معصوم و دلربایش، جایش در میان رمان‌های بزرگ آمریکایی محفوظ است (تذکره: جی. دی. سلینجر) | الکساندرا جاکوبز

• چگونه فوکو نخوانیم؟ در صدسالگی فیلسوف فرانسوی، بر نقدهایی که بر پروژهٔ او شده تمرکز کرده‌ایم (مسیر خواندن: میشل فوکو) | علیرضا نجفی

• دوست دیکنز، پدر کانن دویل: رمان‌های ویلکی کالینز راه را بر شکل‌گیری رمان‌های جنایی مدرن باز کردند (مسیر خواندن: ویلکی کالینز) | الی گریفیث

● نقد کتاب

• زدودن تاریخ، زایل کردن مردم: چرا محافظه‌کاران و نئولیبرال‌ها یرواند آبراهامیان را دوست ندارند (نقد و بررسی آثار یرواند آبراهامیان) | متین غفاریان

• در دفاع از نهاد اجتماعی علم: چرا جامعهٔ مدرن دچار بی‌اعتمادی به علم شده است؟ (نقد کتاب چرا به علم اعتماد کنیم؟ نوشتهٔ نیومی اورسکیز) | عرفان خسروی

● معرفی کتاب‌های خارجی

• چه اتفاقی برای لیبرال دموکراسی افتاد؟ احیای سیاست رفاه مشترک (دارون عجم‌اوغلو)

• داستان سرمایه: آنچه همه باید دربارهٔ نحوهٔ کار سرمایه بدانند (دیوید هاروی)

• رایش نِردها: فاشیسم سیلیکون‌ولی و جنگ علیه دموکراسی (گیل دوران)

• هایپرپولتیکس: سیاسی‌شدن افراطی بدون پیامد سیاسی (آنتون یگر)

• پاییز زندگی‌نامه‌ای: از سیاستمدار تا فعال فمینیستی تا اسطوره‌های هالیوود زندگی‌نامه‌هایشان را منتشر می‌کنند (کتاب‌های آینده)

● مرورهای کوتاه

• سیاستی دیگر: خلق جهان مشترک ایرانی (محمدجواد غلامرضا کاشی)

• آنچه نآمد در کتاب و در خطاب: در احوال و آثار دکتر محمدعلی موحد (سیروس علی‌نژاد)

• سیاست‌ ایلی در ایران: ستیز روستایی و دولت جدید؛ ۱۳۲۰- ۱۳۰۰ یا سیاست‌های عشایری در ایران: حکومت جدید و منازعات روستایی؛ ۱۳۲۰-۱۳۰۰ (استفانی کرونین)

• چپ ووک نیست (سوزان نیمن)

• ترور در انقلاب فرانسه (هیو گاف)

• فقر نظریه؛ یا جهان‌نمای لغزش‌ها (ادوارد پالمر تامپسون)

• فمینیستی زیستن (سارا احمد)

• ذهن این چنین کار نمی‌کند: گستره و حدود روان‌شناسی رایانشی (جری فودور)

• ابداع خاورمیانه: بریتانیا و خلیج‌فارس در عصر امپریالیسم جهانی (گیومت کروزه)

• صبور مثل زمستان: گزیدهٔ فرج بعد از شدت به انتخاب و مقدمهٔ شمس لنگرودی (محسن ابن علی تنوخی)

• سیاهکل: نوزدهم بهمن هزار وسیصد و چهل‌ و نه (محمد رضایی‌راد)

• رفقای من (هشام مطر)

• پروانه‌های سیاه (پریسیلا موریس)

• حرف من دوتاست یا نظرم عوض شد (جولین بارنز)

• من و برادرم بن (پیتر کارناواس)

• پرفروش‌های تابستان به گزارش کتابفروشی دی